Zachowek – co to jest i na czym polega?

Zachowek
4 sierpnia 2020 Dawid Michalski 0 Komentarze

Tematyka zachowku jest dla wielu osób często zawiła oraz niejasna. Głównym tego powodem jest złożone prawo spadkowe dotyczące zachowku. Jak stanowi art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej k.c.), zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Przepis ten zatem definiuje zachowek jako ułamek wartości tego, co uprawniony do zachowku otrzymałby, gdyby dziedziczył po zmarłym na podstawie przepisów ustawy.

Zachowek – komu przysługuje (dla kogo)?

Uprawnienie do zachowku oparte jest na istnieniu bliskiej więzi rodzinnej między spadkodawcą a uprawnionym. Dlatego ustawa zakreśla krąg uprawnionych podmiotów stosunkowo wąsko. Zgodnie z art. 991 § 1 k.c. są to jedynie zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Taki krąg uprawnionych do zachowku wynika z przyjęcia przez ustawodawcę koncepcji, że to właśnie te osoby, w typowej sytuacji, stanowią najbliższą rodzinę spadkodawcy, połączoną z nim szczególnie intensywnymi więziami osobistymi czy uczuciowymi. Uprawnionymi do zachowku są także osoby, które zostały powołane do spadku, jeżeli nie uzyskały one w wyniku tego powołania należnego im zachowku w całości; przysługuje im roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego uzupełnienia. Powyższe nie oznacza, że każda z wymienionych osób będzie uprawniona do zachowku w każdym czasie. Prawo do zachowku przysługuje bowiem tylko tym osobom, które byłby powołane do spadku z ustawy. Oznacza to, że w sytuacji gdy spadkodawca pozostawił małżonka i dwoje dzieci, tylko te podmioty nabędą prawo do zachowku. Nie uzyskają go rodzice spadkodawcy, gdyż nie dochodzą oni do dziedziczenia.

Zachowek – komu nie przysługuje?

Zachowek nie przysługuje osobom, które zostały wydziedziczone przez spadkodawcę. Wydziedziczenie jest instytucją pozwalającą spadkodawcy na pozbawienie prawa do zachowku osób uprawnionych do dziedziczenia z mocy ustawy, tj. zstępnych, małżonka i rodziców. Spadkodawca, postanawiając o wydziedziczeniu osoby uprawnionej do zachowku, musi wskazać w testamencie przyczynę wydziedziczenia, co oznacza, że przyczyna ta musi wystąpić przed samym aktem wydziedziczenia. Należy pamiętać, że spadkodawca jest ograniczony przyczynami wymienionymi w art. 1008 pkt 1–3 k.c. Wydziedziczenie będzie zatem skuteczne tylko wtedy, gdy wskazana zostanie co najmniej jedna z przyczyn wymienionych w tym przepisie. Przyczyna wydziedziczenia musi jednak wystąpić w rzeczywistości. Wydziedziczenie bezpodstawne nie pozbawia bowiem prawa do zachowku, zaś uprawniony może dowodzić jego bezzasadności.

Zachowek a termin

Ustalenie daty wymagalności roszczenia z tytułu zachowku jest zagadnieniem skomplikowanym. W orzecznictwie przyjmuje się, że do określenia terminu spełnienia świadczenia z tytułu należnego uprawnionemu zachowku stosuje się art. 455 k.c. Ustalenie terminu spełnienia świadczenia następuje więc w wyniku wezwania dłużnika (spadkobiercy) do zapłaty (tak Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 23 października 2012 r., I ACa 460/12; Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 27 lutego 2013 r., I ACa 1156/12; Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 8 marca 2013 r., I ACa 733/12; Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 marca 2014 r., V CSK 209/13). Przy czym, ta dość prosta reguła nie uwzględnia dwóch istotnych okoliczności. Po pierwsze, ustalenia wymaga – przy zastosowaniu dość skomplikowanych kryteriów – sama wysokość zachowku, a wierzyciel nie ma kompetencji do ustalenia tej wysokości w drodze jednostronnego oświadczenia woli (wezwania do zapłaty). Po drugie, sama wysokość roszczenia może być pomiędzy stronami sporna, na przykład istnieje spór co do składu lub wartości spadku, zasadności wydziedziczenia, czy też zobowiązany spadkobierca stawia zarzut nadużycia prawa podmiotowego przez osobę dochodzącą zachowku, tj. zarzut z art. 5 k.c. W takich przypadkach wyłącznie sąd w orzeczeniu może ustalić wysokość zachowku. Stąd też samo wezwanie do zapłaty nie może z góry przesądzać o opóźnieniu dłużnika w zapłacie zachowku (tak Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 23 października 2012 r., I ACa 460/12; Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 6 listopada 2012 r., I ACa 1105/12; Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 6 maja 2014 r., VI ACa 1419/13). Jak widać, ustalenie daty wymagalności zachowku należy do czynności skomplikowanej, której nie da się w prosty sposób określić.

Zachowek a przedawnienie

Roszczenia związane z zachowkiem co do zasady mają charakter majątkowy, tak więc zgodnie z art. 117 § 1 podlegają przedawnieniu. Długość terminów przedawnienia tych roszczeń w sposób szczególny określa art. 1007 k.c. W pozostałym zakresie należy do nich stosować ogólne przepisy o przedawnieniu zawarte w art. 121-123 k.c. Przy czym, do określenia początku biegu przedawnienia roszczenia o zachowek art. 120 k.c. nie stosuje się (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 maja 2013 r., III CSK 319/12). Gdy dochodzi do dziedziczenia testamentowego, roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się w terminie 5 lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.). Jeżeli jednak spadkodawca sporządził kilka testamentów, termin przewidziany w art. 1007 § 1 k.c. biegnie dopiero od chwili ogłoszenia ostatniego ważnego testamentu kształtującego porządek dziedziczenia, z którym konkretny uprawniony wiąże swoje roszczenie.

Kodeks cywilny nie precyzuje natomiast terminu przedawnienia wymienionych roszczeń, w przypadku gdy spadkodawca nie sporządził testamentu. Wydaje się, że w takim przypadku należy stosować na zasadzie analogii art. 1007 § 2 k.c., a więc roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów i poleceń przedawniają się w terminie 5 lat od chwili otwarcia spadku. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się w terminie lat 5 od otwarcia spadku (art. 1007 § 2 k.c.).

Masz pytania lub wątpliwości? Napisz lub zadzwoń do nas, postaramy się Ci pomóc.

Bibliografia
Komentarz: Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki (art. 922-1087)

Komentarz: Kidyba Andrzej (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki, wyd. IV

Skowrońska-Bocian Elżbieta, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, wyd. X

Zapraszamy również na AbonamentyPrawnenasz Fanpage oraz Linkedin.

Zachowek – co to jest i na czym polega? was last modified: 4 sierpnia, 2020 by Dawid Michalski